1. w Rosji Putina – realizującej model „demokracji suwerennej”,
2. w byłej Jugosławii – w której członkowie jednej partii komunistycznej stali się przeciwnikami, nacjonalistycznymi rywalami toczącymi wojnę,
3. w Izraelu – gdzie przeciwnicy Icchaka Rabina spalili jego kukłę w uniformie hitlerowskim,
4. w Iranie – w którym rewolucja wyniosła do władzy fundamentalizm religijny,
5. w USA – gdzie pewna grupa neokonserwatystów uznała, że poprzez wojnę zbuduje się lepszy świat.

Każda z odpowiedzi uczestników debaty raczej zaskoczyła Adama Michnika, ponieważ nie mieściła się w przestrzeni znaczenia książki Miłosza zaproponowanej przez moderatora. Dla Michnika, który – jak sam przyznał – książkę przeczytał w wieku 17 lat, była on wstrząsem, obrazem systemu, „który odwołując się do tego, co najlepsze w człowieku wydobywa z niego to, co jest najgorsze”. „Zniewolony Umysł” był więc ostrzeżeniem przed utratą wolności w imię innych (wyższych?) celów.

Rozmówcy poszli w odpowiedziach własnymi torami. Siergiej Kowaliow mówił o braku wiary w narodzie sowieckim w marksizm i systemie komunistycznym utrwalanym wyłącznie brutalną siłą. Dubravka Ugrešić skupiła się na ludzkiej potrzebie bycia razem, kosztem własnej tożsamości i „pozycjonowaniu się” w obliczu każdego systemu. Ramin Jahanbegloo odniósł się do rewolucji religijnej jako buntu kreującego nowy system opresji i zniewolenia. Robert Faggen odleciał od pytania opowiadając o USA jako kraju na zbiorowym „haju” po użyciu antydepresantów i narkotyków. Aharon Shabtai w bardzo przejmującej wypowiedzi przeprosił, że na „ziemi Auschwitz” reprezentuje kraj, który utworzył getto Gazę i zabrał przyszłość Palestyńczykom.

Jako całość debata stanowiła ciekawy kontrapunkt do książki „Zniewolony Umysł”, która w swej wymowie wciąż nie jest jednoznaczna i prowokuje do różnych odczytań. Na koniec rozmowy Adam Michnik porównał dzieło Miłosza do książki Arona „Koniec wieku ideologii”. Podczas gdy Aron rozprawiał się z komunizmem jako wyłącznie ideologią, Miłosz rozprawiał się również z własnym życiem i z własnymi wyborami. Być może dlatego książka ta prowokuje do tak skrajnych, odmiennych i osobistych odczytań. Z debaty wynika, że nie nie jest ona obecnie rozumiana wyłącznie jako opis mechanizmów zniewolenia, jest raczej opowieścią o życiu jednostek w systemie, w którym strategii współpracy może być więcej niż cztery.

Debata została zorganizowana w ramach Festiwalu Czesława Miłosza.

Relację z debaty można przeczytać tutaj (Onet) i tutaj (GW), Wyborcza.pl opublikowała również zapis fragmentów debaty.

(pk)

Drugą [debatę] nawiązującą do „Zniewolonego umysłu” Czesława Miłosza, moderował będzie Adam Michnik, a udział w niej wezmą m.in. tak ciekawe osobistości jak legendarny rosyjski dysydent i wieloletni więzień sumienia Siergiej Kowaliow, znakomita pisarka Dubravka Ugrešić i podobnie jak ona zmuszony do życia na uchodźstwie po uwolnieniu z więzienia irański filozof Ramin Jahanbegloo. Konfrontacja ich poglądów na sposoby niewolenia umysłów przez ideologie, nacjonalizmy i fundamentalizmy religijne – oraz bronienia się przed tym zniewoleniem – będzie bez wątpienia pasjonującą przygodą.
(źródło: Festiwal Czesława Miłosza)

W debacie będą uczestniczyli również: Robert Faggen, Aharon Shabtai, Adam Zagajewski. Punktem wyjścia dla rozmowy zaproszonych intelektualistów będzie książka Czesława Miłosza:

Kluczowa debata Festiwalu za punkt wyjścia przyjmuje „Zniewolony umysł”, dzieło Czesława Miłosza, które po raz pierwszy ukazało się w roku 1953 i obnażyło mechanizmy kapitulacji intelektualistów przed totalitarnymi ideologiami. Temat ten nie przestał być aktualny i wciąż powraca w rozmaitych kostiumach historycznych, politycznych i kulturowych. Warto więc zastanowić się, w jakim stopniu diagnoza Miłosza sprzed ponad pół wieku jest trafna dzisiaj, na początku XXI stulecia w odniesieniu do postaw współczesnych intelektualistów wobec zagrożeń takich jak nacjonalizmy, fundamentalizmy religijne, kultura masowa i inne formy niewolenia umysłów.
(źródło: Festiwal Czesława Miłosza)

Może to być rozmowa o niełatwym „wyzwalaniu się” wciąż na nowo.

Organizator debaty i całego festiwalu, Instytut Książki zaprasza do Auditorium Maximum UJ przy ul. Krupniczej 33 o godzinie 16.00.

(pk)